Η Λέξη - www.tsipouro.gr

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύριο Μενού:

Η Λέξη

Η αρχαιολογική σκαπάνη ανακάλυψε γίγαρτα (κουκούτσια) σταφυλής, σε Ελληνικό σπήλαιο, χρονολογημένα στο 12.000 π.χ.
Αυτό σημαίνει πως εκείνη την εποχή, η άμπελος ήταν γνωστή και τα προιόντα της προς χρήση.
Από τις γραπτές αναφορές του Όμηρου στην Ιλιάδα, την Οδύσσεια, του Αριστοτέλη στα φυσικά και μετεωρολογικά, του Αθηναγόρα, του Πλούταρχου, του Αριστοφάνη, του Θεόκριτου, του Αρριανού και των άλλων επιφανών αρχαίων Ελλήνων, μαθαίνουμε τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν για την άμπελο και τα παράγωγά της.


Στο λεξικό του ΑΝΕΣΤΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΟΥ διαβάζουμε.

'Αγριάμπελος, η αγρία άμπελος. ΄΄μητρός αγρίας από ποτόν''
παρασκευασθέν εξ αγρίας αμπέλου.(Αισχ.Περς.614)

'αμπέλεια αμπελών, αμπέλειος βότρυς.

Άμπελος, το κλήμα , (οίνου μήτηρ)

Βότρυς, σταφυλή

Βοτρυοσταγής, ο βότρυς αποστάζων.

Απόσταξις, το αποστάζειν.

Αποστάζω, αφήνω τι να πίπτη κατά σταγόνας.

Απόσταγμα, το στάζων από τινός, ΄΄απόσταγμα κυκεώνος'' (Τζετζ. εν
Λυκοφρ.607)

Κυκάω, μιγνύω, ΄΄ανακατώνω''

Κύκησις, ανακάτωμα, ανάμιξις.

Κυκεών μεμιγμένον τι ποτόν συσκευαζόμενον δι' αναμίξεως
κριθίνου αλεύρου, τετριμμένου Τυρού και Πραμνείου
οίνου, - είς α η Κίρκη προσέθηκε μέλι και μαγικά φάρμακα. (Ιλ. Λ.624,641) (Οδ.Κ.234) (Λατιν.
Cinnus)

Αράκη, φιάλη. (Αιολείς την φιάλη αράκην καλούσιν.΄΄αρακίν'') Αθην. 502β.

Αμβιξ,ικος έκπωμα, ποτήριον,άμβικας, χύτρα, κάδος, ομφαλός, σκέπασμα αποστακτικού
λέβητος.΄΄λαμπίκου''Διοσκ.5.110

Ομφαλός κοινώς ΄΄άφαλός'' κεντρικόν σημείον, δικλίς ή πώμα δι'ου εκλείετο ο εξαγωγός
Βαλανείου. (Ελλ. Και Λατ. Ρίζα της λέξης ομφ-αλός φαίνεται να είναι amb ή ambh)

Λαμπτήρ εκ του λάμπω, κυρίως εσχάρα εφ'ης ετίθετο τεμάχια πυτίως (δαδίου) ή άλλου ξύλου
προς φωτισμόν (Οδ. Σ.307) ουχί μόνον.

(λάμπω, λαμπρός, λαμπυρίς, λαμπικάρω, ο-λυμπ-ος, alembic)

Αμβροσία τροφή των θεών, όπως νέκταρ ήτο το ποτό αυτών, διό και δεν
παρεχωρήθη εις τους
θνητούς, ως περιέχουσα το αρχικό στοιχείο της αθανασίας.

΄΄Ως άρα φωνήσασα θεά παρέθηκε τράπεζαν
Αμβροσίης πλήσασα, κέρασσε δε νέκταρ ερυθρόν''(Οδ.Ε93)



΄΄Ο Τάνταλος , γιός του Διός και της Πλουτώς, σύζυγος της Διώνης, βασιλιάς της
Φρυγίας, ήταν ο αγαπημένος των θεών του Ολύμπου. Συμμετείχε στα γεύματα
-συμπόσια αυτών, τρώγοντας και πίνοντας αμβροσία και νέκταρ.
Κρυφά από τους θεούς έδωσε στους θνητούς αμβροσία-νέκταρ και την γνώση
παρασκευής και χρήσης. Οι θεοί τον τιμώρησαν σε αιώνια πείνα και δίψα.''



Ο Θεόκριτος σ'ένα βουκολικό ποίημα (στιχους 106,107,108)
΄΄Κύπρι Διωναία, τυ μεν αθανάταν από θνατάς,
ανθρώπων ως μύθος, εποίησας Βερενίκαν,
αμβροσίαν ες στήθος αποστάξασα γυναικός''



Κατά τον Ρόμπερτ Γκρέιβς. ΄΄...το ιερό βασιλίκι, γυναικών και ανδρών,
καταργήθηκε στην Ελλάδα, τότε η αμβροσία έγινε, φαίνεται, το ιερό στοιχείο των
Ελευσινίων, των Ορφικών και άλλων μυστηρίων που σχετίζονταν με τον Διόνυσο.
Σε κάθε περίπτωση, όσοι έπαιρναν μέρος στα μυστήρια, ορκίζονταν να τηρούν
σιγή σχετικά με το τι έτρωγαν ή έπιναν, έβλεπαν αξέχαστα οράματα, και τους
ήταν υπεσχημένη η αθανασία.....''

Για την υπόθεση του να γινόταν χρήση των (amanita muscaria και panaeolus
papilionaceus) ας αφήσουμε το θέμα σε πιο ειδικούς.



Ο Πουκεβίλ μας αναφέρει πως κατά την περιήγησή του στην περιοχή του κάτω
Ολύμπου και συγκεκριμένα στην περιοχή του Τυρνάβου, δοκίμασε ένα
απόσταγμα ονόματι ΄΄μποράντζα'' ερυθρόν και θεσπέσιον.

Για το πότε ακριβώς ξεκίνησαν οι άνθρωποι να αποστάζουν δεν γνωρίζουμε.
Από τα μετεωρολογικά του Αριστοτέλη μαθαίνουμε πως αποστάζοντας θαλασσινό νερό έπαιρναν πόσιμο.
Φάρμακα και καλλυντικά παρασκεύαζαν επίσης με απόσταξη.
Φιλόσοφοι, φυσιοδίφες και αργότερα οι αλχημιστές παρατηρώντας την φύση, πειραματίζονταν με διάφορα υλικά, ψάχνοντας για το ελιξίριο της ζωής.
Στη διάθεσή τους είχαν τον πηλό, τον χαλκό, τα προϊόντα της γαίας, την γνώση την περιέργεια και την έμπνευση.
Ο Ησίοδος τον έβδομο αιώνα π.χ μας πληροφορεί για απόσταξη υδραργύρου σε άμβυκα.

όμφαξ-ακος η άωρος σταφυλή (άγουρη ρώγα σταφυλιού)

ραξ - ραγός η ρώγα σταφυλής, (g-rape, arak, raki, grappa)


οίνος ο εζυμωμένος χυμός της σταφυλής,(v-ine,v-inum,v-itis)
οινάνθη, οίναρα, οινανθίζω,οιναρίς,οίναρον,οιναγία, οίνη,οινιάς,οινίζω,οινόη,
οινοθήκη,οινοκάπηλος,οινομάχλη, οινόμελι, οινοποιός, οινοποσία, οινοπόλης,
οινοχόος κ.α.

σίραιον νέος οίνος βραζόμενος, μούστος βρασμένος, (τουρκ. Πετιμέζι)


τρίμμα πόμα (ποτό) μετ'αρωμάτων ή είδος μυττωτού (έδεσμα)
΄΄εχρώντο δε οι αρχαίοι και πόματι τινί εξ αρωμάτων κατασκευαζομένω, ό
εκάλουν τρίμμα'' Αθην.31Ε


(Τσίπουρο με κράνα, τσίπουρο με μούρα, με βύσσινα, με κρόκο,
παρασκευάζουν όσοι διατηρούν την παράδοση στην Ελληνική ύπαιθρο)

τρύξ - τρυγός νέος οίνος μη υποστάς την ζύμωσιν και μη στραγγισθείς, οίνος μετά της
τρυγός, γλεύκος αδιήθητον.

Σαπρός,α,ον εκ του σήπω, σάπιος,α,ο

ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ
Α. Επική περίοδος. περιλαμβάνει Ομηρικούς ύμνους, τα ποιήματα του Ησίοδου, την Οδύσσεια και την Ιλιάδα.
Β.800 π.χ - 550 π.χ. περίοδος των Λυρικών, Ελεγειακών και Ιαμβικών ποιητών κυρίως στην Μικρά Ασία.
Γ. 550 π.χ - 510 π.χ. περίοδος Πεισιστράτου, οι πρώτοι ιστορικοί και η αρχή της τραγωδίας στην Αττική.
Δ. 510 π.χ - 470 π.χ. περίοδος Πινδάρου, των Τραγικών ποιητών, περίοδος των Περσικών.
Ε. 470 π.χ - 431 π.χ. περίοδος Ηροδότου, Ιπποκράτους και της ηγεμονίας των Αθηναίων.
ΣΤ. 431 π.χ - 403 π.χ. περίοδος Περικλέους, Θουκυδίδου και Πελοποννησιακού πολέμου.
Ζ. 403 π.χ - 336 π.χ περίοδος Λυσίου, Πλάτωνος, Ξενοφώντος, Δημοσθένους, της ηγεμονίας των Σπαρτιατών, Θηβαίων και Φιλίππου.
Η. 336 π.χ - Ρωμαικούς χρόνους. περίοδος Αριστοτέλους, Θεοφράστου, Θεοκρίτου, Απολλωνίου Ρόδιου, κλπ.
Θ. Ρωμαικοί χρόνοι. περίοδος Πολυβίου, Φίλωνος, Λουκιανού και των σοφιστών.

Πάλι στα μετεωρολογικά του Αριστοτέλη έχουμε αναφορές για την συμπεριφορά του γάλακτος, του μελιού και του γλυκού οίνου εν βρασμώ. Ο Μέγας Αλέξανδρος ως τέταρτος Διόνυσος, κατακτώντας και εκπολιτίζοντας τους λαούς στο πέρασμά του, μετέφερε όλη εκείνη την Αριστοτελική γνώση, στις πόλεις που ίδρυε. Ο άμβυκας και η απόσταξη ήταν κομμάτι εκείνης της γνώσης, αφού δάσκαλός του ήταν ο Αριστοτέλης. Κατά τους Ρωμαϊκούς και Μεσαιωνικούς χρόνους, οι μεταφράσεις των Ελληνικών συγγραμμάτων, με ότι απέμεινε από την καταστροφή της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, δίνουν τις τεχνολογικές βάσεις για την περαιτέρω ανάπτυξη της τέχνης της απόσταξης.


...έστιν γαρ ατμίς η υπό θερμού
καυστικού εις αέρα καί πνεύμα
έκκρισις εξ υγρού διαντική...
(Αριστ.μετεωρ.Δ)

...τα μεν γαρ μαλακτά, τα δε θυμιατά
και ψύξει γεγενημένα...
(Αριστ.μετεωρ.Δ)

...οίνος δ' ο μεν γλυκύς θυμιάται.
...(μικράν δ' έχει θυμίασιν' διό
ανίησιν φλόγα).
(Αριστ.μετεωρ.Δ)

Το τσίπουρο είναι ένα παραδοσιακό απόσταγμα στέμφυλων σταφυλής.
Το προϊόν προς απόσταξη είναι τα στέμφυλα, δηλαδή οι (ράγες βότρυος)
οι ρώγες του σταφυλιού που τις έχουμε θραύσει, συνθλίψει, (εραίσει, εκ του
ρήγνημι) τα ράκη όπως λέμε στην Κρήτη, τα g-rapes όπως λέμε στις
λατινογενείς γλώσσες, τα τσίπουρα όπως λέμε σε όλη την Ελλάδα.
Οι ρώγες που συνθλίψαμε με τον χυμό τους, που περιμένουν να ζυμωθούν,
να μετατρέψουν τα σάκχαρα τους σε οινόπνευμα, λέγονταν ΄΄τρυξ''.
Με την βοήθεια του οξυγόνου και μυκήτων σιγά σιγά θα σαπίσουν,
θα γίνουν σαπρές.


Είναι ή δεν είναι λογικότερο η λέξη τσίπουρο να προέρχεται από το τρύξ σαπρά και όχι από το τουρκοταταρικό sapre, ή τα σίκερα?
Ας μας απαντήσουν οι ειδήμονες και ειδικότερα οι γλωσσολόγοι.

(στοιχεία από λεξικό Ανέστη Κωνσταντινίδου 1901,1902,1904,1906)

 
Επιστροφή στο περιεχόμενο | Επιστροφή στο κύριο μενού